Một không khí chuẩn bị cho lễ hội về nguồn đang diễn ra rộn ràng bên cạnh Tết cổ truyền ở kinh đô Phong Châu xưa. Đất Tổ vào xuân có những khác biệt so với cả nước. Theo hướng dẫn của nhà văn Ngô Kim Đỉnh, một “thổ địa” nổi tiếng của đất Phú Thọ, chúng tôi lần lượt đi thăm nhiều thắng cảnh, di tích văn hoá thiêng liêng…
Là người Việt, đặc biệt là dân ở đất mới phương Nam, ai cũng mong một lần về đất Tổ thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên khai sinh dòng giống Lạc Hồng. Đầu Xuân Kỷ Hợi – 2019, chúng tôi vượt hàng ngàn cây số ra Hà Nội, rồi theo quốc lộ 32 lên Ba Vì – Sơn Tây, vượt cầu Văn Lang mới bắc qua sông Hồng, về đất Tổ dâng hương, đắm mình trong truyền thuyết Rồng Tiên và ngắm nhìn sự đổi mới của một vùng đất thiêng được xem là cội nguồn dân tộc.

Một không khí chuẩn bị cho lễ hội về nguồn đang diễn ra rộn ràng bên cạnh Tết cổ truyền ở kinh đô Phong Châu xưa. Đất Tổ vào xuân có những khác biệt so với cả nước. Theo hướng dẫn của nhà văn Ngô Kim Đỉnh, một “thổ địa” nổi tiếng của đất Phú Thọ, chúng tôi lần lượt đi thăm nhiều thắng cảnh, di tích văn hoá thiêng liêng.
Khu di tích lịch sử Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, chếch về phía Tây Bắc thành phố Việt Trì ngày nay vẫn luôn đông đảo du khách tour du xuân 2019 về dâng hương. Hơn nửa thế kỷ qua, được sự quan tâm của nhân dân cả nước và sự bảo tồn, đầu tư xây dựng của Nhà nước, từ một số di tích cổ nhỏ lẻ, quần thể di tích này trở nên bề thế nhưng vẫn giữ được giá trị bản sắc ban đầu.
Chẳng những về kiến trúc mà các loại hình văn hoá tâm linh cũng được bảo tồn, khám phá, phát huy. Nhờ vậy, ngày 6-12-2012, UNESCO đã công nhận Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại với những yếu tố thuộc đời sống tâm linh của người Việt đã tồn tại từ hàng nghìn năm nay.
Bên cạnh Đền Hùng thì Việt Trì còn rất nhiều di tích lịch sử – văn hoá khác, mà tiêu biểu là đền thờ các bậc tiền nhân có công với nước như: Lạc Long Quân, Mẫu Tam Giang Thượng, Quách A Nương, Mộ Chu Thượng, Mộ Chu Hạ,… cùng nhiều đình chùa miếu mạo hình thành từ thời thượng cổ.

Có một điều mà tôi luôn tự hỏi, ai là người có công lớn trong việc sưu tầm lại trong dân gian những truyền thuyết về cội nguồn đất Tổ. Và tôi đã tìm được câu trả lời ở nhà văn Ngô Kim Đỉnh khi đưa chúng tôi đến thắp hương cho nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương, người mới qua đời hơn 60 ngày ở tuổi 97. Nguyễn Khắc Xương là con trai trưởng của thi sĩ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, được mệnh danh là “nhà Phú Thọ học” bên cạnh “nhà Tản Đà học” từ các tác phẩm nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của cha mình. Ông bỏ ra gần cả đời dày công đi sưu tầm, biên khảo, biên soạn lại các truyền thuyết về vùng đất Tổ rất có giá trị, nhờ vậy ông đã được Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2012. Từ kho tư liệu của ông, nhiều câu chuyện về cội nguồn dân tộc đã được khai mở, tất nhiên dưới góc nhìn của truyền thuyết văn hoá dân gian…
Nơi cha Lạc Long Quân gặp mẹ Âu Cơ
Dòng sông Đà bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng Trung Quốc chảy vào nước ta, khi vừa qua khỏi tỉnh Hoà Bình thì bị dãy núi Ba Vì chắn phía hữu ngạn, phải đổi dòng lao lên phía Bắc chạm chân núi Đá Chông. Tại khúc ngoặt này sông bồi đắp phù sa màu mỡ bên bờ tả ngạn tạo nên bãi bồi trù phú, nay thuộc xã Trung Nghĩa, huyện Thanh Thuỷ, tỉnh Phú Thọ.

Và tại động Lăng Xương vùng bãi bồi này ven sông Đà, tương truyền Âu Cơ đã được sinh ra với mây lành che chở trong hương thơm ngào ngạt, lớn lên thông minh xinh đẹp và đã có cuộc kỳ ngộ với Lạc Long Quân – con trai của Kinh Dương Vương cũng nơi bãi cát phù sa. Hai vị thuỷ tổ yêu nhau, quấn quít bên nhau, bén duyên chồng vợ, hạ sinh một bọc trăm trứng nở trăm con tạo nên dòng giống Rồng Tiên.
Khi thấy đàn con đông đúc khôn lớn, cha Lạc Long Quân sau nhiều đêm trăn trở bèn nói với mẹ Âu Cơ: “Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên, tuy khí âm dương hợp lại mà thành trăm con, nhưng chung hợp thật khó vì dòng giống bất đồng”. Hiểu được thiện ý của chồng, vì tương lai nòi giống, mẹ Âu Cơ đưa 50 con lên non còn cha Lạc Long Quân dẫn 50 con về phía biển mưu sinh. Riêng đàn con cùng mẹ Âu Cơ khi đến một vùng núi cao, phía dưới có sông dài đồng rộng bèn dừng lại khai khẩn, đào giếng lấy nước, cùng người dân gieo cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải, săn bắt thuần dưỡng thú rừng.
Vùng đất mà mẹ Âu Cơ cùng 50 người con dừng chân cũng nằm bên sông Đà, hiện nay là xã Hiền Lương, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ. Từ lâu nhân dân nơi đây đã lập đền Mẫu Âu Cơ Đầm Đa, và vào mùng 7 Tết cổ truyền hằng năm đều diễn ra lễ hội chính thức tưởng nhớ công ơn Tổ mẫu: “Mồng bảy trong tiết tháng giêng/ Dân Hiền tế lễ trống chiêng vang trời” (Ca dao). Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương, trong tâm thức người dân Hiền Lương, mùng 7 tháng giêng là ngày “Tiên giáng” trần, còn các ngày lễ khác trong năm tính theo âm lịch là 10 và 11-2, 12-3, 13-8 và 25 tháng chạp là những ngày “Tiên thăng” về trời.